{"id":302,"date":"2013-10-15T21:36:22","date_gmt":"2013-10-15T19:36:22","guid":{"rendered":"http:\/\/araxeseskola.wordpress.com\/?p=302"},"modified":"2013-11-20T17:10:58","modified_gmt":"2013-11-20T16:10:58","slug":"aralarrera-txangoa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/araxeseskola.educacion.navarra.es\/web\/blog\/2013\/10\/15\/aralarrera-txangoa\/","title":{"rendered":"ARALARRERA TXANGOA"},"content":{"rendered":"\n\n\n
\n

TXANGOAREN IBILBIDEA<\/h2>\n

\"ibilbidea<\/a><\/p>\n

ARALAR MENDIKATE ZAHARRA<\/strong><\/em><\/h2>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Guardetxea , Aralarreko erreferentea, ostatu, topalekua zena, 2009an suntsitua\u00a0 izan zen.<\/p>\n

\"GUARDETXE<\/a>Aralar, duela 50 milioi urte altxaturiko goi-lautada da<\/p>\n

Kareharriz osatuta dago.<\/p>\n

<\/p>\n

Nafarroa eta Gipuzkoa lurraldeetan bilakatzen da. Nafarroko 19 herrik dute parte zuzena, gure eskualdetik : Arribe-Atallu, Azkarate, Betelu, Errazkin, Gaintza, Intza eta Uztegi.<\/p>\n

Sakanatik<\/span>: Arbizu, Arruazu, Etxarri-Aranaz, Ihabar, Ira\u00f1eta, Hiriberri\/Villanueva, Lakuntza, Lizarraga, Lizarrabengoa, Dorrao\/Torrano eta Unanuk osatzen dute Aralarko Unioaren Elkartea eta bere egoitza Lakuntzan du.<\/p>\n

– 350 km\u00b2 ditu azaleran<\/p>\n

– 210 metrotik 1430 metrora igarotzen da:<\/p>\n

– Lurrazpiko munduen sakontasuna: kobazuloak, erreka, leizeak\u2026<\/p>\n

-Larre zabalak, otea, txilarrez jantzitako tokiak, pagadi zoragarriak\u2026<\/p>\n

-Paleolitikotik gizakien bizileku.<\/p>\n

-Bere baitan hamaika bizipenen testigantza:<\/p>\n

-Burdinaren eta keramikaren aukikuntza.<\/p>\n

-Ardiaren eta zaldiaren etxekotzea<\/p>\n

– Trikuharriak, kalapitak , larreratzeak\u2026.<\/p>\n

-Bertan kultura bat eraiki eta asmatu zen eta beste asko ere sor zitezkeen.<\/p>\n

-Oraindik ere esperimentazio eta interpretazio eremu zabala da.<\/p>\n

– Neguan<\/span>, elurrak estali eta loarrarazten zuen, baina udaberriarekin<\/span><\/p>\n

batera zintzarriak, marmarrak eta ezkilak loratu egiten ziren.<\/p>\n

-Bertan ez zen inoz\u00a0 emakumerik bizi<\/i><\/b>, gizon artzainak, ardiak, zaldiak,<\/p>\n

behiak eta zerriak besterik ez.<\/p>\n

-Hiri honetan gizonek ez zuten etxerik<\/i><\/b>, betidanik hauek artaldearenak<\/i><\/b> izan baitira eta ez artzainarenak. Gizonak, hemen bere lana, bere ogibidea, bere urratsak eta mundua, beste jabetzarik ez zuen.<\/p>\n

ARKITEKTURA<\/span><\/b><\/p>\n

Giza eraikuntza guztien antzera hiri honen aztarnen bitartez<\/p>\n

Bertako bizia <\/b>irakur dezakegu..<\/span><\/i><\/p>\n

ARRATEA-HIRIKO ATEA<\/span><\/p>\n

Arrate (haitzen arteko pasabidea) gure iritziz lurraldea markatzeko toki<\/p>\n

izan liteke, sarrera kontrolatzeko, arerioen aurrean mugak jartzeko.<\/p>\n

\"arkitektura\"<\/a><\/span>ARKUEK<\/span><\/p>\n

\u201cArkue\u201d hauek, beraien inguruan hainbat teoria dituzten bizitegi txiki eta misteriotsuak dira. Harriz<\/b> eginak, sasi-kupulazko bobedadunak, badirudi hasiera batean abereak gordetzeko<\/i><\/b> edo otsoen erasotik babesteko<\/i> <\/b>erabili izan zirela\"ARKUAK\"<\/a><\/span>.<\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

ETXALDEA-TXABOLA<\/span><\/p>\n

Artzain-ihardueradun tokiak dira, eta bertan abereak gorde<\/i><\/b> eta bizilagunen iharduera guztiak<\/i><\/b> burutzen omen ziren.<\/p>\n

Harria, egurra eta lurrezko zohiez eginak zeuden.<\/p>\n

Horrela banatzen ziren:<\/p>\n

Txabola<\/i>: Erabilera gehieneko gela nagusia<\/p>\n

Ilorra<\/i>: Txabolaren ondoz ondoko eraikin edo biltegia.<\/p>\n

Eskorta<\/i>: Abereentzako hesiak.<\/p>\n

ARDI LATXAK ETA MUTUR BELTZAK<\/span><\/b><\/p>\n

\"1195593755_f\"<\/a>\"ardi\"<\/a><\/p>\n

-Artzaintzaren kultura<\/b> Aralarrekin bat dator: larreak, artaldeak,<\/p>\n

kortak, Jentilarriren moduko trikuharriak<\/b>, Idiazabal <\/b>gazta eta<\/p>\n

eskuz egindako gazta<\/b>.<\/p>\n

– Meategiak eta baso-ustiapena ere oso garrantzitsuak izan dira.<\/span><\/b><\/p>\n

ARTZAINA\u00a0 eta\u00a0 GAZTA<\/span><\/p>\n

Duela mende bat, Aralarren 1.000 artzain inguru bizi ziren<\/b>, eta guztien artean 40.000arditik gora <\/b>zaintzen zituzten beste hainbat ahuntz<\/b>, behi, idi, zaldi, zerri<\/b> eta abarrekin batera.<\/p>\n

ARTZAINAREN\u00a0 EGITARAUA:<\/span><\/p>\n

-Goizean goiz esnatu<\/i> eta abereak bildu<\/i> eta batu.<\/p>\n

-Eskortean bilduta jeitzi<\/i><\/p>\n

-Esnea asunezko onil batean iragazi<\/i>, gatzagia bota<\/i> eta ordu betez utzi.<\/p>\n

-Gosaldu ondoren, gatzagia malatxaz- gorosti adarrez egindako<\/p>\n

irabiagailuaz- hautsi.<\/p>\n

-Orea modelatu<\/i>, zatitan moztu<\/i> eta trinkotzen utzi.<\/p>\n

TXEKO TRESNAK<\/span><\/b><\/p>\n

Zurezko kaikuak eta geroago keramika, harri beroak sartuz berotzen ziren.<\/p>\n

\"etxeko<\/a><\/span><\/b><\/p>\n

ENEOLITOKO DIETA<\/span><\/b><\/p>\n

Elikadura, janaria, metafora ona da kultura bat ulertzeko.<\/p>\n

Eneolitikoko dieta eta erabilitako tresneria ezagutzeak, haien bizimodua ulertzen lagunduko digu:Ezkur-irina<\/b>, haragiak, ehiza, gazta, esnea, mariskoak<\/b> eta ibaiko arrainak<\/b> eta\u00a0 garagardo-ardoaren antzeko<\/b> zerbait.<\/p>\n

EFEMERIDEAK<\/span><\/b><\/p>\n

1579tik 1608ra 19 hartz, eta 7 otso\u00a0 akatu ziren .<\/p>\n

1876an , larrurik gabe 87kg pisatzen zituen hartz bat akatu zen.<\/p>\n

Joan den mendearen erdialdea hasi ziren desagertzen Aralartik hatza eta otsoa, orain azeriak bizi dira eta gutxi.<\/p>\n

Lekunberritik Guardetxerako errepidea 1963an hasi zen eraikitzen eta 1965an bukatu zen.<\/p>\n

GIZARTE-BIZITZAZ<\/p>\n

Hainbeste ordu bakar-bakarrik, lan eta lan,\u00a0 egon ondoren , Uztailean lan gutxiago zegoenean, artzainek elkarrekin lehiatu<\/b>, bat egin<\/b> eta jokoa<\/b>ren bidez gatazkei konponbidea ematen zieten. Aralarreko beste tokietan bezalaxe, \u201cprobalekuak\u201d<\/i> deiturikoak, kupuladun eraikinen ondoan egoten ziren.<\/p>\n

Denborarekin, joko hauek denak kirol bihurtu<\/b> eta eraldatuz joan dira.<\/p>\n

JOKOAK<\/p>\n

Saltarrin: hiru metro luzeko harria <\/span><\/b>gainditzen saiatzen ziren, oinak<\/p>\n

elkartuta zituztela eta batere inpultsurik hartu gabe.<\/p>\n

Probarriak: <\/span><\/b>Harriak, gorputza ukitu gabe eta pultsuan bi eskuekin<\/p>\n

jaso behar ziren.<\/p>\n

Pilota-lekuak:<\/span><\/b> Lautada txiki batzuk ziren. Aitzurraz lurrean marrak<\/p>\n

markatu eta pilotan egiten zuten. Tenisaren tankerakoa zen, baina eskuz jokatzekoa.<\/p>\n

Korrika-lekuak<\/span><\/b> deituriko soro biribilen inguruan, korrika birak emateko erronkari ekiten zioten.<\/p>\n

Dantza-lekua<\/span><\/b><\/p>\n

Igande batzuetan, artzainek dantza egiten zuten \u201csunprinuaren\u201d doinuaz.<\/p>\n

SUNPRI\u00d1UA<\/span><\/b><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Europa guztian zehar\u00a0 hedatutako musika-tresna<\/b> hau, Euskal-Herrian azkenekoz Aralarko artzainek erabili zuten<\/i>. Udaberrian egiten zuten, espiralean moztutako urritzaren azalaz<\/b>. Forma konikoa eman eta ertzean elorriz lotzen zuten. Ondoren, beheko zatian bi zulo egin eta prest zegoen jotzeko.<\/p>\n

\"sunpri\u00f1ua<\/a>TRIKUHARRIAK<\/p>\n

90 trikuharri dauden espazio megalitikoa da Aralar.<\/p>\n

Monumentu hauek interes handikoak dira. Ehorzketa-monumentu<\/b> bat dela ziurtatu daiteke, artzantzaren kulturari lotua dagoena. Han ehorzten ziren hildakoak zenbait altzarirekin<\/i> batera, eguzkia irteten zen aldera<\/i> jarrita.<\/p>\n

Ezagutuko ditugun trikuharriak: ALBI, OTSOTOSARE, OBIONETA……..<\/b>,<\/p>\n

ALBIKO TRIKUHARRIA<\/p>\n

\"albiko<\/a><\/p>\n

OBIONETA\u00a0\u00a0 HEGO\"obionetas\"<\/a><\/p>\n

\"aralar2\"<\/a><\/p>\n

\"aralar3\"<\/a><\/p>\n

LEGENDA<\/p>\n

PAGOMARI<\/p>\n

Pago Mari izeneko parajean, haritz handi eta sendo bat zegoen, non bere itzaletan \u00a0artalde handi batek atsedena hartzen zuen. Artzainek oso gustoko zuten zuhaitz hau ez bakarrik bere itzal eta sendotasunagatik, bertan bikote bati gertatutako amodiozko lekune bihurtu zelako bazik.<\/p>\n

Neska, Araitz bailarako neskatxarik liluragarriena zen eta mutila berriz Sakanako mutilikdotore, lirain, adeitsu eta atseginena.<\/p>\n

Zorigaiztoko egun batean, neskatxa bere mutil lagunari pagondo horren harizpian itxaroten ari zela, izugarrizko elur jasa bota zuen. Dena mantu zuri batez estalita geratu zen, izoztuta, mendi altuenak ere ez ziren bereizten.<\/p>\n

Mutilak, bere neska laguna bere zain egongo zela jakinik, ahaleginak eta gehiago egin zituen nola edo hala bertara iristeko. Ahalegin guztiak eta gehiago egin zuen, zeukan guztia eman zuen, baina bertara iritsi zenean, han ikusi zuen bere maitemina, ezpainetan irrifarrrea zeriola, baina alferrik ordurako hilik zegoen.<\/p>\n

Egoera hau ikusita bere bihotzak jasan ezin zuela sentiturik, mutila bertan, bere altzoan hil zen.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

TXANGOAREN IBILBIDEA ARALAR MENDIKATE ZAHARRA Guardetxea , Aralarreko erreferentea, ostatu, topalekua zena, 2009an suntsitua\u00a0 izan zen. Aralar, duela 50 milioi urte altxaturiko goi-lautada da Kareharriz osatuta dago.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/araxeseskola.educacion.navarra.es\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/302"}],"collection":[{"href":"https:\/\/araxeseskola.educacion.navarra.es\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/araxeseskola.educacion.navarra.es\/web\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/araxeseskola.educacion.navarra.es\/web\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/araxeseskola.educacion.navarra.es\/web\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=302"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/araxeseskola.educacion.navarra.es\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/302\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1411,"href":"https:\/\/araxeseskola.educacion.navarra.es\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/302\/revisions\/1411"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/araxeseskola.educacion.navarra.es\/web\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=302"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/araxeseskola.educacion.navarra.es\/web\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=302"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/araxeseskola.educacion.navarra.es\/web\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=302"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}